Variantenstudie naar mogelijkheden vismigratie en zoutbeheersing bij Den Oever

De Afsluitdijk is een van de meest iconische watermonumenten van Nederland. De afgelopen jaren is veel gebeurd om de dijk weer klaar te maken voor de toekomst en bij het Kornwerderzand aan de noordzijde is een grote vismigratierivier in ontwikkeling. Aan de andere zijde van de Afsluitdijk bij Den Oever moet nog een vergelijkbare voorziening komen om trekvissen en andere organismen van zout naar zoet te laten migreren. Tegelijkertijd moet de hoeveelheid zout water die hier via de spui- en schutsluizen naar binnen stroomt beperkt worden, om het IJsselmeer zoet te houden. Om deze twee schijnbaar tegenstrijdige doelen met elkaar te verenigen ontwierp Strootman Landschapsarchitecten samen met ingenieursbureau Witteveen+Bos een aantal inrichtingsvarianten voor een nieuwe verbinding tussen de Waddenzee en het IJsselmeer. Uitgangspunt was om daarbij recht te doen aan de monumentale waarde van de Afsluitdijk.

Locatie

Afsluitdijk

Opdrachtgever

Rijkswaterstaat Grote Projecten en Onderhoud

Partners

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs

Oppervlakte

2.500 ha

Ontwerpjaar

2023-2024

Als eerste stap is een inpassingsvisie opgesteld waarin de landschappelijke kernkwaliteiten zijn benoemd en een vijftal ontwerpprincipes is geformuleerd voor de planontwikkeling:

  1. Benut natuurlijke processen en vormen
  2. Laat zien hoe het werkt
  3. Sluit aan bij de maat en schaal van het gebied
  4. Respecteer de dijk als iconisch kunstwerk
  5. Kies voor adaptieve en integrale oplossingen
image-part
image-part

Door Witteveen&Bos zijn aparte varianten uitgewerkt voor ecologie en zoutbeheersing.

De varianten bestaan telkens uit combinaties van verschillende principe-oplossingen voor specifieke doelen. De principe-oplossingen vormen de elementaire bouwstenen van de varianten. Zij variëren van aanpassing van het bestaande spuiregime tot de aanleg van een langgerekte brakke getijdenzone aan de IJsselmeerkant van de Afsluitdijk. Deze zorgen er niet alleen voor dat trekvissen de Afsluitdijk kunnen passeren, maar ook dat er waardevolle brakwater-habitats worden toegevoegd en dat er zo weinig mogelijk zoetwatervissen in de Waddenzee terechtkomen, waar zij vaak niet overleven. Door een (gecontroleerde en eventueel periodieke) brakwaterzone te laten ontstaan vóór de spuisluizen in het IJsselmeer worden zoetwatervissen gewaarschuwd en kunnen ze tijdig omkeren.

   

De bouwstenen voor zoutbeheersing variëren van gericht spuien, hevelen of pompen tot aanpassingen van het onderwaterreliëf vóór de spuisluizen in het IJsselmeer, zoals het graven van een retourgeul, het verdiepen van bestaande opvangkuilen en het wegnemen van drempels. Deze vergravingen zorgen ervoor dat het zoute water dat via de spui- en schutsluizen binnenkomt zich niet verder verspreidt in het IJsselmeer en via de sluizen, hevels of pompen ook weer makkelijk afgevoerd kan worden.

Sommige bouwstenen zijn goed met elkaar te combineren, maar sommige staan juist op gespannen voet met elkaar. Sommige maatregelen hebben een grote ruimtelijke impact, zoals de aanleg van een brakke getijdenzone tegen de Afsluitdijk aan of de aanleg van een vismigratierivier in de Zuiderhaven, andere maatregelen spelen zich vooral onder water af en zijn niet of nauwelijks zichtbaar.

image-part
image-part

Omdat gebleken is dat maatregelen voor de ecologie en voor de zoutbeheersing redelijk onafhankelijk van elkaar uitgevoerd kunnen worden, zijn drie varianten opgesteld voor ecologie en drie varianten voor zoutbeheersing. De varianten zijn hydrologisch doorgerekend en getoetst op doelbereik, milieu-effecten, haalbaarheid en ruimtelijke kwaliteit. Geen enkele variant voldoet aan alle doelen en verschillende combinaties van ecologische maatregelen en zoutmaatregelen zijn nog mogelijk. Ook zijn er grote verschillen in kosten en effecten. Afzonderlijke maatregelen kunnen ook gefaseerd worden uitgevoerd. Dat vraagt nog om nadere afweging en besluitvorming.

Het project is onderdeel van het Deltaprogramma Zoet Water (DPZw) en van de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW). De variantenstudie is opgesteld in nauwe samenwerking met het Kwaliteitsteam voor de Afsluitdijk, betrokken stakeholders en diverse experts. De uitgewerkte inpassingsontwerpen voor de zes varianten laten zien dat de uit te voeren maatregelen niet ten koste hoeven te gaan van de ruimtelijke kwaliteit en goed in te passen zijn in het monumentale en functionele karakter van de Afsluitdijk. Met een goed ontwerp kunnen ze zelfs nieuwe belevingswaarden toevoegen en een mooi voorbeeld worden van ‘building with nature’.

Gallery